ZetaChain đóng L1 chuyển sang Solana, ZETA trong tay còn giá trị không?

Tác giả: Xiaobing

Đề xuất quản trị số 68 của ZetaChain đã được thông qua vào ngày 20 tháng 9 với tỷ lệ tán thành 99,4%. Tỷ lệ bỏ phiếu là 58%, vượt xa ngưỡng quy định 40%. Phiếu phản đối và phiếu trắng mỗi loại chiếm 0,3%.

Nội dung đề xuất có thể tóm gọn trong một câu: tắt blockchain của mình, chuyển sang Solana.

Đây là một trường hợp hiếm hoi trong ngành tiền mã hóa: một blockchain L1 thuộc hệ Cosmos đã huy động được 27 triệu USD và hoạt động ba năm, do cộng đồng bỏ phiếu quyết định từ bỏ không gian khối, bộ trình xác thực và nền kinh tế phí gas của riêng mình, chuyển đổi token gốc theo tỷ lệ 1:1 thành tài sản SPL của Solana, rồi định nghĩa lại ý nghĩa tồn tại của token xung quanh một ứng dụng AI tên là Anuma.

Giá ZETA hiện tại khoảng 0,03 USD, giảm 99% so với mức đỉnh lịch sử 2,85 USD vào tháng 2 năm 2024. Giá trị vốn hóa khoảng 50 triệu USD, FDV khoảng 65 triệu USD.

Tỷ lệ tán thành 99,4% cho thấy cộng đồng đã đạt được đồng thuận. Vậy nội dung đồng thuận là gì?

Từ hạ tầng liên chuỗi đến ứng dụng AI: một cuộc viết lại danh tính triệt để

Định vị ban đầu của ZetaChain là "khả năng tương tác toàn chuỗi", một L1 cho phép hợp đồng thông minh đọc và ghi dữ liệu trên nhiều blockchain. Khi huy động 27 triệu USD vào năm 2023, câu chuyện liên chuỗi đang rất thịnh hành. LayerZero, Wormhole, Axelar đều tranh giành cùng một thị trường.

Vấn đề là ZetaChain đã không thắng trong cuộc chiến này. Cạnh tranh giữa các cầu nối liên chuỗi và giao thức tương tác cực kỳ khốc liệt; hiệu ứng mạng theo kiểu kẻ thắng được tất cả khiến khoảng cách giữa vị trí thứ hai và thứ mười gần như không đáng kể. L1 của ZetaChain chưa bao giờ thu hút đủ nhà phát triển và lượng triển khai ứng dụng để chứng minh rằng nó cần một blockchain độc lập.

Tháng 2 năm 2026, đội ngũ ra mắt Anuma, một ứng dụng "AI bảo mật". Điểm bán hàng của Anuma là người dùng sở hữu lớp ký ức riêng tư (Private Memory Layer) của chính mình: lịch sử hội thoại và dữ liệu sở thích của trợ lý AI được mã hóa lưu trữ, người dùng có thể di chuyển ngữ cảnh của mình giữa các mô hình AI khác nhau mà không phải giao dữ liệu cho bất kỳ công ty AI nào.

Theo dữ liệu chính thức, Anuma đã có hơn 300.000 người dùng và xử lý tổng cộng hơn 1 triệu truy vấn AI.

Đánh giá của đội ngũ là: chi phí và độ phức tạp khi vận hành một L1 độc lập vượt xa mức hỗ trợ hạ tầng mà ứng dụng Anuma cần. Môi trường thực thi hiệu năng cao và bộ công cụ nhà phát triển trưởng thành của Solana có thể phục vụ nhu cầu của Anuma tốt hơn.

Theo lời của chính đội ngũ: "Thứ mà hệ thống hạ tầng AI của Solana còn thiếu chính là lớp ứng dụng — một ứng dụng mà mọi người dùng hàng ngày, mang theo bộ nhớ thuộc về họ và có thể di chuyển giữa các mô hình cũng như ứng dụng."

Danh tính của token cũng đang được viết lại

Trước và sau khi di chuyển, logic thu giữ giá trị của token ZETA đã thay đổi căn bản.

Trước khi di chuyển (token gốc L1):

• Phí gas: mọi giao dịch trên ZetaChain đều dùng ZETA để trả phí
• Đặt cược: người xác thực và người ủy thác đặt cược ZETA để bảo vệ an ninh mạng lưới và nhận phần thưởng đặt cược
• Truyền giá trị liên chuỗi: ZETA là tài sản gốc cho việc truyền thông điệp liên chuỗi

Sau khi di chuyển (tài sản SPL của Solana):

• Quyền sử dụng Anuma: khóa 100.000 ZETA để mở khóa Anuma Pro
• Hạn mức dịch vụ: số lượng ZETA bị khóa quyết định hạn mức dịch vụ AI có thể sử dụng
• Phí gas về 0: phí giao dịch chuyển sang thanh toán bằng SOL
• Xác thực về 0: an ninh mạng lưới do người xác thực Solana cung cấp

Nói đơn giản, ZETA đã chuyển từ "nhiên liệu duy trì hoạt động của một blockchain" thành "tấm vé sử dụng một ứng dụng AI".

Câu hỏi then chốt của sự chuyển đổi này là: cách thu giữ giá trị nào mạnh hơn?

Mô hình gas + đặt cược của L1 có một ưu điểm: nhu cầu mang tính cấu trúc, chỉ cần blockchain còn chạy thì mỗi giao dịch đều phải tiêu tốn ZETA. Nhưng mức độ hoạt động trên chuỗi của ZetaChain chưa bao giờ đạt đến mức khiến mô hình này tạo ra doanh thu có ý nghĩa.

Mô hình khóa tài sản của ứng dụng AI có một ưu điểm khác: nếu Anuma thực sự trở thành một sản phẩm AI được sử dụng rộng rãi, nhu cầu khóa tài sản sẽ tăng theo mức tăng trưởng người dùng, loại bỏ một lượng lớn ZETA khỏi lưu thông — nhưng với điều kiện Anuma có thể chuyển đổi đủ người dùng trả tiền từ 300.000 người dùng miễn phí.

300.000 người dùng và 1 triệu yêu cầu

300.000 người dùng và 1 triệu truy vấn AI, những con số này nghe có vẻ ổn, nhưng cần phải tách ra để xem xét.

**Lượng sử dụng không đồng nghĩa với sẵn sàng trả tiền.** Tăng trưởng người dùng hiện tại của Anuma chủ yếu đến từ tầng miễn phí. Phải khóa 100.000 ZETA (khoảng 3.000 USD) mới mở khóa được bản Pro; ngưỡng này ở mức giá hiện tại không quá cao, nhưng đối với một ứng dụng trợ lý AI, việc người dùng có sẵn sàng khóa tài sản vì nó hay không phụ thuộc vào khả năng cạnh tranh khác biệt của Anuma so với các sản phẩm như ChatGPT, Claude. "Lớp ký ức riêng tư" là một khái niệm hay, nhưng hiện chưa có bằng chứng cho thấy người tiêu dùng sẵn sàng trả phí cao hơn cho quyền riêng tư AI.

**Hàm lượng giá trị của 1 triệu yêu cầu.** Không rõ trong 1 triệu truy vấn này có bao nhiêu đến từ người dùng trả tiền (người dùng khóa tài sản bản Pro) và bao nhiêu đến từ người dùng miễn phí. Nếu đại đa số đến từ tầng miễn phí, thì lượng sử dụng này đóng góp hạn chế cho nhu cầu khóa ZETA.

**300.000 là một khởi đầu, nhưng còn xa mới là rào cản.** Trên đường đua ứng dụng AI, 300.000 người dùng chỉ là quy mô hạt giống. ChatGPT có hàng trăm triệu người dùng, Perplexity có hàng chục triệu. Để Anuma đứng vững trên chiến trường này, điều cần thiết là "có người không thể rời bỏ", chứ không chỉ đơn thuần là "có người dùng".

Ai hưởng lợi, ai chịu thiệt

Bên hưởng lợi đương nhiên là Solana.

Mỗi dự án di chuyển từ hệ sinh thái khác vào Solana đều làm tăng cơ sở người dùng, mức độ hoạt động trên chuỗi và trọng lượng câu chuyện của Solana. Nếu 300.000 người dùng Anuma của ZetaChain di chuyển thuận lợi, điều đó sẽ trực tiếp làm tăng người dùng hoạt động hàng ngày của Solana.

Tiếp theo là người nắm giữ ZETA (nếu Anuma thành công). Nếu Anuma đạt được tăng trưởng người dùng thực chất và chuyển đổi trả phí trên Solana, nhu cầu khóa tài sản sẽ đẩy giá ZETA lên. Chuyển đổi 1:1 có nghĩa là người nắm giữ sẽ không bị pha loãng trong quá trình di chuyển.

Bên chịu thiệt là các người xác thực của ZetaChain. Họ đã đầu tư phần cứng và vốn đặt cược để chạy node; khi blockchain đóng cửa, những khoản đầu tư này trở thành chi phí không thể thu hồi. Mặc dù người xác thực có thể tiếp tục đặt cược cho đến khi Đề xuất 2 được thông qua, nhưng kết cục đã được định đoạt.

Còn có các dự án hệ sinh thái phụ thuộc vào chức năng liên chuỗi của ZetaChain. Bất kỳ ứng dụng nào đã triển khai logic liên chuỗi trên ZetaChain đều cần tìm giải pháp thay thế hoặc ngừng hoạt động.

Tín hiệu ngành: cuộc thanh lọc L1 đang tăng tốc

ZetaChain không phải là trường hợp cá biệt.

Đặt nó vào danh sách các L1/L2 đóng cửa năm 2026: Linera do a16z đầu tư đóng cửa vào tháng 9 (đợt bán token chỉ huy động được 848.000 USD), Entropy đóng cửa vào tháng 1, Legend đóng cửa vào tháng 7. Một xu hướng đã trở nên rõ ràng: thị trường không còn trả phí cao hơn cho việc "sở hữu một blockchain của riêng mình".

Trong chu kỳ gọi vốn 2021-2022, "chúng tôi sẽ làm một L1/L2" là câu chuyện khởi nghiệp phổ biến nhất. Mỗi đội ngũ đều nghĩ rằng mình cần một blockchain để gánh vác tầm nhìn. Thực tế ba năm sau là: hầu hết các blockchain chưa bao giờ thu hút đủ nhà phát triển và người dùng để chứng minh tính hợp lý của việc vận hành độc lập. Chi phí duy trì một blockchain (khuyến khích người xác thực, kiểm toán bảo mật, vận hành hạ tầng) là khoản tiêu hao tiền mặt thực sự, trong khi blockchain không có khối lượng giao dịch thì không tạo ra doanh thu tiền mặt.

Cách làm của ZetaChain ít nhất còn mang tính xây dựng hơn so với việc đóng cửa trực tiếp. Nó không bị buộc phải rút lui sau khi cạn vốn như Linera, mà chủ động chuyển đổi khi vẫn còn 300.000 người dùng và một sản phẩm AI đang tăng trưởng. Tỷ lệ tán thành 99,4% cho thấy cộng đồng công nhận đánh giá này.

Nhưng điều đó cũng đặt ra một câu hỏi sắc bén: nếu một blockchain huy động được 27 triệu USD cuối cùng đi đến kết luận "vận hành blockchain của riêng mình không đáng", thì còn bao nhiêu blockchain nữa đang tiêu tốn vốn để duy trì một không gian block mà không ai thực sự cần?

ZetaChain đã đưa ra một câu trả lời: không phải blockchain nào cũng đáng để tồn tại. Điều quan trọng là thứ chạy trên blockchain, còn bản thân blockchain không quan trọng.