Bộ phim tài liệu khiến Musk mất bình tĩnh, rốt cuộc nói về điều gì?

Tác giả: Tiểu Kim Nha, Zimubang

Musk gần đây lại chửi người trên X. Lần này người bị chửi là đạo diễn phim tài liệu Alex Gibney: ông ta "không có chút liêm chính nào", là "kẻ hèn hạ vô sỉ", làm một bộ phim "nhàm chán suốt bốn tiếng đồng hồ".

Bộ phim tên là 《Musk》, quay gần bốn năm, vừa công chiếu lần đầu tại Venice vào ngày 8 tháng 9. Luật sư của Musk hành động còn sớm hơn cả khán giả: năm ngày trước buổi công chiếu, thư của luật sư đã được gửi đến nhà sản xuất, cảnh báo có thể khởi kiện.

Gibney không xa lạ gì với tình huống kiểu này. Vị đạo diễn từng đoạt giải Oscar này đã quay về vụ gian lận tài chính của Enron, cũng từng điều tra cách mà Elizabeth Holmes, người được mệnh danh là "nữ Jobs", dùng lời hứa xét nghiệm bệnh qua một giọt máu để thu hút đầu tư.

Ông quen với việc phỏng vấn cựu nhân viên, đối tác và những người xung quanh, truy tìm những gì đã xảy ra đằng sau những câu chuyện hào nhoáng. Lần này, ống kính hướng về Musk.

Buổi công chiếu vẫn diễn ra đúng kế hoạch. Sau khi kết thúc, khán giả tại chỗ đứng dậy vỗ tay khoảng bốn phút, còn có người gọi với đạo diễn một tiếng "cảm ơn".

Hơn nữa, Musk càng tức giận, bên ngoài càng phấn khích và mong đợi. Điều mỉa mai nhất là, ngay vào ngày 15 tháng 9, nhà phát hành Bleecker Street lấy lý do nhu cầu khán giả mạnh mẽ, tuyên bố dời ngày công chiếu tại New York và Los Angeles từ 16 tháng 10 lên sớm hơn vào ngày 9.

Thực tế, ngay khi dự án được công bố vào năm 2023, Musk đã khẳng định nó là một "phim công kích". Giờ đây, vợ cũ, bạn đời cũ, đối tác kinh doanh cũ lần lượt lên tiếng, đời sống gia đình, lời hứa kinh doanh và quyền lực chính trị bị đưa vào cùng một bộ phim. Những tiết lộ và tranh cãi cùng lúc ập đến, nhưng không ít nhà phê bình phim lại dành lời khen.

Trong bộ phim tài liệu mà Musk gọi là "nhàm chán bốn tiếng" này rốt cuộc có gì, khiến Musk chửi bới suốt mấy năm?

《Musk》 chưa chính thức công chiếu rộng rãi, khán giả thường tạm thời chưa xem được toàn bộ phim, nhưng những bài tường thuật dày đặc sau buổi ra mắt, cộng với việc đạo diễn Gibney liên tục tham gia các liên hoan phim, họp báo và phỏng vấn truyền thông, đã khiến vài "tin giật gân" trong phim sớm lộ diện.

A

1. Bạn gái cũ là influencer bảo thủ: Sau khi sinh con, Musk muốn dùng 40 triệu USD để bịt miệng tôi

Trong 《Musk》, một trong những người được phỏng vấn được chú ý nhất là Ashley St. Clair, một influencer bảo thủ. Cô có một đứa con với Musk.

St. Clair cho biết, phía Musk từng đề nghị: trả trước 15 triệu USD, sau đó trả 100.000 USD mỗi tháng liên tục trong 21 năm, với điều kiện ký thỏa thuận bảo mật. Tổng cộng khoảng 40 triệu USD. Cô đã không nhận, đã từ chối, vì cô nghĩ ngược lại, nếu ra giá cao như vậy chỉ để bịt miệng, thì quyền được nói của tôi chắc chắn rất quý giá.

Musk sau đó trực tiếp phủ nhận: "Chưa bao giờ đưa ra đề nghị như vậy cho cô ta." Ông còn cáo buộc St. Clair có tiền sử đưa ra những cáo buộc sai sự thật. Thỏa thuận này hiện vẫn là thông tin gây tranh cãi giữa hai bên.

Điều đặc biệt hơn cả số tiền là cách St. Clair mô tả quan niệm sinh con của Musk. Cô nói, trong thời gian hai người hẹn hò, Musk từng nghe podcast về Hốt Tất Liệt trước khi ngủ, còn nhắn tin nói với cô rằng, hy vọng có một "đội quân con cái" trước khi "nội chiến" xảy ra. Theo lời kể của cô, việc sinh con đã được đặt vào một kế hoạch về dân số, chiến tranh và tương lai của nhân loại.

2. Vợ cũ: Khi kể về con cái, Musk luôn tô vẽ bản thân

Người vợ đầu tiên của Musk, nhà văn Justine, mang đến nhiều chi tiết gia đình hơn.

Đứa con đầu lòng của hai người, Nevada, mất sớm. Năm 2022, Musk công khai nói rằng, đứa trẻ chết trong vòng tay ông, ông cảm nhận được nhịp tim cuối cùng của con. Justine trong phim tài liệu đính chính: người cuối cùng ôm đứa trẻ là cô. Cô đã viết về trải nghiệm ôm con tiễn biệt từ trong bài viết đăng năm 2010.

Còn một chuyện xảy ra sau khi quan hệ giữa Musk và con gái Vivian (chính là người chuyển giới, giới tính khi sinh là nam) rạn nứt. Justine cho biết, Musk từng nhờ cô chuyển lời cho con gái rằng, ông sẽ mãi mãi yêu con bé. Nhưng ngay ngày hôm sau, ông đã loại Vivian khỏi chương trình bảo hiểm y tế của ông.

3. Đêm bầu cử, vì sao ông ta chắc chắn đến vậy?

Một đoạn phỏng vấn khác của St. Clair đưa tranh cãi từ gia đình sang cuộc bầu cử Mỹ.

Cô nhớ lại, đêm bầu cử năm 2024, Musk rời bữa tiệc ở Mar-a-Lago sớm, sau đó nói với cô rằng, ông đã biết trước Trump sẽ thắng. Sự chắc chắn về kết quả đó là điều cô chưa từng thấy trước đây.

Cô còn nhắc đến, trước cuộc bầu cử, Musk từng nói, phải "kích hoạt những điểm bất thường trong ma trận", và nói với cô: "Tôi có một vạn tia laser trong không gian." St. Clair nói, cô không hỏi thêm, vì không muốn sau này bị yêu cầu làm chứng vì chuyện đó. Câu trả lời của Musk là: "Khôn ngoan."

Đây cũng trở thành phần bị thư luật sư tập trung công kích. Luật sư của Musk cho rằng, bộ phim thông qua việc sắp xếp tư liệu, ngầm ám chỉ Musk lợi dụng Starlink để tác động đến cuộc bầu cử, do đó có thể biết trước kết quả. Phía Musk phủ nhận hàm ý này, và yêu cầu nhà sản xuất lưu giữ các tư liệu phỏng vấn, nghiên cứu và liên lạc nội bộ, để chuẩn bị cho khả năng kiện tụng.

4. "Bố già AI" Hinton: DOGE đáng lo ngại

Một người được phỏng vấn khác, nhà khoa học máy tính Geoffrey Hinton, nêu lên mối lo ngại hướng tới tương lai.

Trong phim, ông nói rằng, nếu ai đó muốn lợi dụng AI để tác động đến kết quả chính trị, thông tin công dân chi tiết sẽ là nguồn tài nguyên then chốt, và việc DOGE tiếp cận dữ liệu chính phủ khiến ông cảnh giác.

Phát ngôn của ông thuộc về phán đoán rủi ro, nhưng chắc chắn làm sâu sắc thêm góc nhìn phê phán của bộ phim tài liệu. Vẫn là câu hỏi đó, khi một doanh nhân đồng thời sở hữu nền tảng mạng xã hội, công ty AI, lại từng bước vào Nhà Trắng, bên ngoài phải hiểu thế nào về mối quan hệ giữa những năng lực này?

5. Đồng sáng lập Tesla đích thân khơi lại chuyện cũ: Nếu làm lại, sẽ không giao nhiều quyền kiểm soát đến vậy

Đồng sáng lập Tesla Martin Eberhard cũng nhận lời phỏng vấn. Điều ông để tâm nhất là hiện nay nhiều người tưởng rằng Tesla do Musk sáng lập.

Eberhard cho rằng Musk quá tự cao, và trong phim nói rằng, nếu có thể làm lại, ông sẽ không giao quyền kiểm soát công ty lớn đến vậy cho Musk.

6. Năng lực lợi hại nhất của Musk: khiến tương lai chưa thành hiện thực tạo ra giá trị trước

Cách Gibney giải thích năng lực kinh doanh của Musk là, ông ta đặc biệt giỏi khiến bên ngoài tin rằng: tương lai đã đến rồi. Niềm tin này lại có thể mang về cho công ty đầu tư, đơn hàng và định giá.

Lái xe tự động là ví dụ được bộ phim tập trung mổ xẻ. Gibney đặt video trình diễn lái xe tự động mà Tesla công bố năm 2016 cạnh hình ảnh từ camera hành trình của một vụ tai nạn chết người năm 2019: một chiếc xe dùng Autopilot ở Florida đâm chết một người, làm một người khác bị thương nặng. Lời hứa trong màn trình diễn công nghệ và hậu quả trong sử dụng thực tế, ở đây tạo thành sự đối chiếu trực tiếp.

Xe của Tesla, tên lửa của SpaceX đều có thành quả thực tế, cũng giúp Musk nhận được niềm tin kéo dài nhiều năm. Bộ phim truy vấn rằng: khi niềm tin đó được dùng cho lời hứa tiếp theo, công chúng có phân biệt được đâu là công nghệ đã thành hiện thực, đâu vẫn chỉ là mục tiêu của ông ta?

Gibney trước đây từng quay về Enron và "nữ Jobs" Elizabeth Holmes, giờ đây, ông nhìn thấy ở Musk một chiêu trò quen thuộc. Tại buổi họp báo ở Venice, ông trực tiếp dùng từ "confidence man" (kẻ lừa đảo) để mô tả Musk, cho rằng đây không phải câu chuyện công nghệ mới mẻ gì: dựa vào việc đẩy giá cổ phiếu để tích lũy tài sản và quyền lực, là câu chuyện cũ mà ông đã quay từ lâu. (Chú thích: Confidence man là cách nói cố định, chỉ người trước tiên chiếm được lòng tin của người khác, rồi lợi dụng lòng tin đó để lừa gạt, tức là "kẻ lừa đảo".)

Tuy nhiên, ông cũng thừa nhận, hai bên có khác biệt then chốt. Cỗ máy của Holmes căn bản không thể thực hiện lời hứa, còn Tesla là xe đã sản xuất hàng loạt nhiều năm, và thực sự có người thích. Trong cuộc phỏng vấn với 《Vanity Fair》, ông quy điểm chung giữa Musk với các lãnh đạo Enron và Holmes là tạo ra một ảo tưởng khiến người ta sẵn lòng bỏ tiền đầu tư. Điều ông nghi ngờ không phải là công ty của Musk hoàn toàn không có thành quả, mà là ngoài những thành quả thực tế đó, rốt cuộc có bao nhiêu lời hứa chưa được thực hiện đã bị bán cho nhà đầu tư như thể đã là hiện thực.

Nhân tiện, trong những lời chỉ trích của người ủng hộ Musk đối với bộ phim tài liệu này, một điểm cốt lõi là Gibney đặt Musk ngang hàng với Enron hay Holmes, dù sao Musk thực sự đã khiến xe điện chạy đầy đường, tên lửa bay lên rồi thu hồi, xây dựng cụm AI khổng lồ.

B

Quyền lực của Musk không chỉ thể hiện trong những câu chuyện mà bộ phim tài liệu kể lại, quá trình quay phim thực tế vốn đã rất hấp dẫn.

Gibney nói, trong thời gian quay phim, nhiều người quen biết Musk đều sợ lên tiếng công khai, đặc biệt không muốn xuất hiện trước ống kính.

Những người này vừa có người chỉ trích, vừa có người trong nội bộ công ty, thậm chí bao gồm cả người ủng hộ Musk. Một số người vốn có thể nói tốt cho ông ta, câu trả lời đưa ra cũng là: "Không có sự cho phép của Musk, tôi không thể nói chuyện với anh."

Bản thân Musk đã sớm gán nhãn cho dự án. Năm 2023, khi bộ phim vừa được công bố, ông đã gọi nó là "phim công kích". Gibney khi đó hỏi ngược lại: "Làm sao anh biết?" Dù sao đến nay, bên ngoài vẫn không biết Musk có xem trọn bộ phim tài liệu này hay chưa.

Ba năm sau, hai người vẫn chưa ngồi lại để hoàn thành một cuộc phỏng vấn, nhưng cuộc đối đầu đã kéo dài từ mạng xã hội sang thư luật sư.

Hai bên ngay cả chuyện "có cho cơ hội phản hồi hay không" cũng mỗi người nói một kiểu.

Luật sư của Musk cho biết, nhóm từng cố liên hệ với nhà sản xuất, yêu cầu phản hồi, nhưng bị từ chối.

Gibney thì tại sự kiện ở Toronto nói rằng, họ đã nhiều lần chính thức mời Musk, ngoài những bình luận trên mạng, không nhận được phản hồi nào. Ông còn nhấn mạnh, bộ phim đã qua rà soát của luật sư và kiểm chứng sự kiện độc lập.

Hơn nữa, bộ phim tài liệu này vốn không dài đến vậy.

Gibney nói, trước khi Musk quay sang Trump, thứ ông định quay là một bộ phim tài liệu dài hai tiếng, và đã gần hoàn thành. Nhưng cuộc bầu cử đã thay đổi kế hoạch, Musk không còn chỉ là doanh nhân điều hành xe hơi, tên lửa và nền tảng mạng xã hội, mà còn bước vào Nhà Trắng. Để giải thích tất cả những điều này, độ dài ban đầu đã không còn đủ.

HBO ủng hộ quay bổ sung, bộ phim từng được cắt ra một phiên bản dài sáu tiếng, sau đó mới nén xuống còn bốn tiếng.

Còn một điểm gây tranh cãi khá lớn — Musk từ đầu đến cuối không nhận phỏng vấn, Gibney cuối cùng sắp xếp một "người đóng thế Musk" xuất hiện trước ống kính.

Đó là một người đóng thế được tạo bằng CG, kết hợp công nghệ đồng bộ giọng nói AI.

Nó nói không phải lời thoại hư cấu do biên kịch viết, mà là những lời Musk thực sự đã nói trong các cuộc phỏng vấn trước đây và những dịp khác, chỉ là được sắp xếp lại vào một cuộc phỏng vấn mô phỏng.

Gibney giải thích, đây là sự châm biếm có chủ ý, hô ứng với quan điểm của Musk về việc con người có thể đang sống trong thế giới mô phỏng. Nhóm sản xuất trước khi áp dụng phương án này cũng đã tham vấn luật sư.

Nhưng lời nói là thật, không có nghĩa là cách trình bày này không gây tranh cãi. Phóng viên NPR Bobby Allyn sau khi xem xong cho rằng, Musk ảo khiến người xem mất tập trung, ngược lại làm giảm sức nặng của một tác phẩm điều tra nghiêm túc. Những hình ảnh game hóa trong phim cũng có vấn đề tương tự, ví dụ để Musk vung cưa máy chém vào các cơ quan liên bang, theo ông, sự châm biếm này quá lộ liễu.

Việc bộ phim tài liệu nhận được nhiều lời khen rộng rãi cũng không đồng nghĩa với việc được chấp nhận toàn bộ. Allyn, người theo dõi đưa tin về Musk lâu năm, cho rằng, thông tin thực sự mới mẻ của bộ phim không nhiều, giá trị nằm nhiều hơn ở việc gom những tư liệu rải rác nhiều năm lại với nhau. Khi đề cập đến "laser không gian" và việc lợi dụng dữ liệu DOGE để can thiệp bầu cử, bộ phim lại vượt quá phạm vi mà bằng chứng hiện có thể hỗ trợ.

Tất nhiên, nhìn chung đánh giá từ bên ngoài vẫn khá cao. 《Time Out》 chấm bốn sao, cho rằng dù dài gần bốn tiếng, phim vẫn cuốn hút, đặc biệt ghi nhận độ rộng của tư liệu mà phim bao quát. Tiêu đề phụ của bài bình luận viết thẳng: "Musk ghét bộ phim tài liệu này. Bạn thì không."

C

Musk không phải ông trùm công nghệ đầu tiên không thích hình ảnh của mình trên màn ảnh. Mười sáu năm trước, 《The Social Network》 đã khiến Zuckerberg rất khó chịu.

Năm 2010, bộ phim do David Fincher đạo diễn, Aaron Sorkin viết kịch bản này, đã biến lịch sử khởi nghiệp của Facebook thành câu chuyện đan xen giữa bạn bè trở mặt, tranh giành cổ phần và kiện tụng. Nó tất nhiên không phải một bộ phim truyền cảm hứng khởi nghiệp, nhưng mâu thuẫn chủ yếu xảy ra giữa nhà sáng lập và những người xung quanh, tập trung cũng là chính việc khởi nghiệp.

Điều Zuckerberg bất mãn nhất là bộ phim đã thay ông giải thích động cơ khởi nghiệp. Năm 2014, trong một buổi hỏi đáp công khai, ông nói, nhà sản xuất bịa ra tình tiết ông tạo Facebook để thu hút con gái, khiến ông cảm thấy bị tổn thương.

Theo ông, quá trình khởi nghiệp thực sự không có nhiều xung đột kịch tính đến vậy, quay ra chắc chỉ là cảnh mình ngồi đó viết code liên tục hai tiếng.

Bản thân Gibney cũng đã sớm đụng phải tranh cãi kiểu này. Năm 2015, ông quay 《Steve Jobs: The Man in the Machine》, phỏng vấn đồng nghiệp cũ và bạn gái cũ của Jobs, xem xét ham muốn kiểm soát đằng sau thành tựu sản phẩm, và cái giá mà những người xung quanh phải trả.

Đến năm 2022, những thăng trầm của giới khởi nghiệp công nghệ liên tiếp được dựng thành phim truyền hình.

《The Dropout》 kể về "nữ Jobs" Holmes đã nhắc đến ở trên. Cô tuyên bố, chỉ cần lấy một lượng máu nhỏ là có thể hoàn thành xét nghiệm nhiều loại bệnh, dựa vào lời hứa này nhận được khoản đầu tư khổng lồ. Nhưng công ty căn bản không thực hiện được công nghệ như quảng cáo, câu chuyện ngôi sao khởi nghiệp cuối cùng biến thành bê bối lừa đảo.

《Super Pumped》 hướng ống kính vào Travis Kalanick, đồng sáng lập nền tảng gọi xe Uber: ông dựa vào việc mở rộng bất chấp giá nào, đẩy một công ty khởi nghiệp thành gã khổng lồ trong ngành, nhưng cũng vì cách quản lý đó mà rơi vào khủng hoảng, cuối cùng bị đuổi khỏi chính công ty mình sáng lập.

Cặp vợ chồng Neumann trong 《WeCrashed》 thì biến việc kinh doanh văn phòng chia sẻ thành sự nghiệp thay đổi cách con người làm việc và sinh sống. WeWork mà họ điều hành từng được định giá 47 tỷ USD, sau đó chưa đầy một năm đã bốc hơi khoảng 40 tỷ USD. Bộ phim vừa quay cảnh cặp vợ chồng này cổ vũ lẫn nhau, vừa quay cảnh họ đánh mất phán đoán trong tham vọng ngày càng phình to.

Từ tóm tắt cốt truyện cũng có thể thấy, so với những bộ phim truyện về câu chuyện khởi nghiệp giới công nghệ tiêu biểu là 《The Social Network》 mười năm trước, trọng tâm của việc đưa các ông trùm công nghệ lên màn ảnh những năm gần đây đã thay đổi, đi sâu hơn vào "sau khởi nghiệp", những tham vọng và lừa dối, ước mơ và bản tính con người.

《The Social Reckoning》 sẽ công chiếu tại Mỹ vào ngày 9 tháng 10, do Sorkin viết kịch bản kiêm đạo diễn, Jeremy Strong thủ vai Zuckerberg.

Sony gọi nó là "phần tiếp theo" của 《The Social Network》, còn từ tóm tắt chính thức, trọng tâm câu chuyện đã được giao cho hai người khác: Frances Haugen, người thổi còi của Facebook do Mikey Madison thủ vai, và Jeff Horwitz, phóng viên 《The Wall Street Journal》 do Jeremy Allen White thủ vai.

Họ cùng nhau vạch trần những bí mật nội bộ mà nền tảng này không muốn công khai.

Một bộ phim mới khác 《Artificial》 sắp công chiếu lần đầu tại Liên hoan phim New York vào ngày 5 tháng 10, liên quan đến vụ Altman bị hội đồng quản trị OpenAI sa thải năm 2023, sau đó phục chức.

Nhưng nó không chỉ quay cảnh hỗn loạn mấy ngày đó, phần giới thiệu do Liên hoan phim New York công bố cho thấy, bộ phim còn truy ngược quá trình Ilya Sutskever theo Hinton nghiên cứu mạng nơ-ron, sau đó gặp Altman, đặt câu chuyện vào lịch sử phát triển AI hai mươi năm qua.

Sự thay đổi trong hơn mười năm này không phải là phim ảnh đột nhiên không còn ca ngợi thiên tài công nghệ — 《The Social Network》 chưa bao giờ nhẹ nhàng. Thay đổi rõ ràng hơn là, cái giá cần tính toán trong câu chuyện ngày càng lớn, ban đầu là bạn bè bị phản bội, đối tác bị gạt ra ngoài, sau đó là nhân viên, nhà đầu tư và người tiêu dùng chịu thiệt hại, giờ đây liên quan đến cả những người chưa từng đầu tư vào các công ty này, thậm chí không dùng sản phẩm của họ.

Các ông trùm công nghệ luôn nói mình muốn thay đổi thế giới. Giờ đây, ống kính ngày càng quan tâm đến việc họ rốt cuộc đã biến thế giới thành cái gì, và những người khác có còn chỗ để nói "không" hay không.